Abere azoka

Hiribildua sortu zenetik, erregeek ekonomiako eta merkataritzako jardueren garapena lagundu zuten.

Inguruko landaguneetako merkataritza-jarduerak sustatzeko helburuarekin eta Ayala Etxearen gobernupean, Pedro Lopez de Ayalak ordezkatuta, hiribilduak Gaztelako Enrike III.arengandik Feria Pribilejioa jaso zuen 1395ean.

Feria hori tokiko eta merkataritzako izaerarekin bakarrik ezarri zen, Gaztelako Nazioarteko merkataritzako Zirkuitutik kanpo.

Eman zenetik, ez dago 1853. urtean berriz ezarri zen bitarte ekitaldi hori modu erregularrean ospatzen zenaren daturik.

Ordutik Feriak protagonismo handia hartu zuen urriko lehen igandean ospatzen ziren Arrosarioaren Ama Birjinaren festen inguruan.

Feriara jende gehiago erakartzeko helburuarekin, ekitaldi paralelo desberdinak proposatu ziren. Gaur egun, ospakizun horiek garrantzia hartu dute Feria bigarren mailara eramanez.

Pribilejioa ematea (1395)

Pribilejioa ematea hiribildua inguruko herri guztietarako landa-erakarpen izateak, eta jaun-jabari handien jabeen interes ekonomikoak bultzatu zuen.

1395eko urtarrilaren 20an albala bat eman zitzaion Aguraingo hiribilduari non urrian sei eguneko iraupeneko urteko Feria bat ospatzeko baimena ematen zen. Beranduago, 1397ko albala batean, Feria iraileko lehen igandera aldatu zen, Nafarroan ere Feriak urrian egiten zirelako. Azkenik, 1398an, Enrike III.ak pribilegio-gutun bat idatzi zuen 1395eko albala osatuz eta 1397koa ere biltzen zuen.

Ferian saltzen ziren produktuak nagusiki nekazaritzako eta abeltzaintzako soberakinak eta artisau-produktuak ziren.

XV. mendetik aurrera eta XIX. mendearen erdialdera arte ez da ezagutzen feria hiribilduan egiten jarraitu zen ala ez. Hala eta guztiz ere, bilduta dagoena da 1852aren aurreko hogeita hamar urteetan ekitaldi hori ez zela egin.

Zenbait ikerlarik, Jose Ruiz de Larramendi kasu, adierazten duten hipotesia da Feria mende horietan zehar asteroko astearteko merkatuaren barruan ospatu zela. Horrela, biak asteko egun berdinean izanik, izan liteke feria oharkabean pasa izana.




Feriaren berrezarpena (1853)

Feria berriz hastea

1852ko maiatzaren 13an Udal Aktetan agiri bat dago non irailaren lehenengo astean urteko Feria egiteko lehengo pribilegioa erabiltzeko baimena eskatzen den.

Hala eta guztiz ere, urte bereko ekainaren 3an, Arabako Gobernadore Zibilak Feria urriaren lehen astean berriz ezartzea gomendatzen du argudiatuz garai hori egokiagoa dela. Era berean, jakinarazten du ekitaldi hori aurreko hogeita hamar urteetan ospatu ez denez, hori ospatzeko eskubidea iraungi egin dela eta hori ezeztatzeko beharrezkoa zela Erregeari baimena eskatzea. 1853ko urtarrilaren 31n, Sustapen Ministerioaren Errege Agindu baten bitartez berriz ere pribilegio hori eman zen.

1862. urtea bitarte Feria urriko lehen lau egunetan egiten zen eta urte horretatik aurrera Feriaren hasiera urriaren lehen igandean ezarri zen.

Feria berriz hasi zela ezagutzera emateko helburuarekin iragarkiak bidali zitzaizkien Araba, Gipuzkoa, Bizkaia, Nafarroa, Logroño, Burgos eta Zaragozako probintzietako Gobernadoreei eta horrela lurralde bakoitzeko Aldizkari Ofizialetan eta garaiko egunkarietan azaltzea lortu zuten. Era berean, ospatu zen bigarren urtean, Feriak Hiru Probintzien egutegian azaltzea lortu zuen.

Hiriaren barnean, Feria bandoen bitartez iragartzen zen. Metodo hori XIX. mendearen amaieran aldatu egin zen hormako kartelak eta eskuko programak inprimatzen hasi zirelako. Jarraian, XX. mendearen erdialdean eta Salvatierra/Aguraingo industriaren eta merkataritzaren gorakadarekin jaietako programak finantzatzeko modu berriak bilatu ziren herriko enpresa eta denden publizitatea sartuz eta oraindik ere erabiltzen dira.

1869ko irailaren 18ko jaietako udal bandoaren adibidea:

''Se acordó, que los días de Feria sean el 3,4,5 y 6 del mes de octubre inmediato, y que por las tardes del 2º y 4º de ellos, haya corridas de vacas en la Plaza de Santa María y que por la noche el tercero, se quemen los fuegos artificiales de costumbre en la de San Juan, anunciándose por edictos los parages de uso de esta Villa para una mayor publicidad.''

Dokumentatutako aldaketak

1874 eta 1875. urteetan, Bigarren Karlistaldia hiritik pasatu izanak eragindako zailtasunen ondorioz, ez dago Feriaren berririk.
Feria berriz ezarri zenetik urrian hasi zen ospatzen beti, 1885ean ezik. Urte horretan azaroaren 3tik 6ra ospatu zen kolera-epidemia baten ondorioz.
1914 eta 1916an, Lehen Mundu Gerraren ondorioz, festak ez ziren ospatu, baina Ganadu Feria bai.
1918an gripe-epidemia batek Feria nahiz ospakizunak bertan behera utzi zituen.
1939an Araban feriak debekatu ziren Espainiako Gerra Zibilaren ondorioz, nahiz eta horren iraupenean zehar ez dagoen egin zirenaren inolako erreferentziarik.
Feriaren iraupenak ere aldaketak izan ditu. Bere ohiko iraupena lau egunekoa izan den arren, badaude zenbait aldaketa 1855. urtetik aurrera. Urte horretan ospakizunek zortzi egun iraun zuten. XIX. mendearen amaieran ospakizunak beste egun batez luzatu ziren, ostegunean amaituz. Aldaketa horrek 1960ko hamarkada bitarte iraun zuen eta ordutik aurrera ospakizunak hurrengo igandean amaitzen ziren, asteazkena eta osteguna jaiegun bezala kenduz.


Feriatik Zaindariaren Jaira

Berriz ezarri zenetik Urriko Feria bezala ezagutzen zen, baina ondoren Udal Erabakien Liburuetan Arrosarioaren Feria eta Festak deitzen hasi ziren, aisialdiko alderdiari eta Arrosario igandeko feriari erreferentzia eginez.

J. Ruiz de Larramendiren arabera, ordura arte hiriak ez zuen zaindariaren jairik, auzo bakoitzak berea ospatzen zuen baizik: Ekainaren 24an, San Joan eguna; eta abuztuaren 15ean Santa Mariarena. Gerra Zibiletik aurrera ezarri zen Feria Zaindariaren Jai gisa.

Feriaren antolamendua

Ferian salmentan aurki zitezkeen salgaiak askotarikoak ziren, baina benetan ospea eman ziola ganadu-merkatua izan zen, erakusketa eta lehiaketarekin.

Salgai-mota bakoitzak bere lekua zuen. San Joan eta Santa Maria plaza frutak, haziak eta beste hainbat objekturen salmentara zuzentzen ziren. Mojen komentuaren inguruko plazan txerriak jartzen ziren. Santa Maria elizako labearen aurrean eta zelaietan, behiak, mandoak eta zaldiak. Eta ardien merkatua pilota-joko zaharretik Madura ateraino jartzen zen.

XX. mendetik aurrera, Ferian abelburuek gora egin zutenez, Udalak ganadu-plaza bat eraikitzea erabaki zuen Santa Maria plazatik Madura maldaraino eta horren eraikuntza 1912an amaitu zen.

Ekartzen zen ganadua mandoak, zaldiak, ardiak, behiak eta txerriak ziren. XX. mendean zehar Feriak ospea nagusiki mando eta zaldiengatik hartu zuen eta estatuaren iparraldeko ganadu horien feriarik garrantzitsuenetarikoa bihurtu zen.

Gaur egun, animaliak nekazaritzako jardueretako erabiltzeko joera desagertu egin da eta ondorioz animalia horien hazkuntza murriztu, horregatik Ferian duten presentzia askoz ere txikiagoa da. Gertakari horrek eragin du Feria asteartetan bakarrik ospatzea, ez baita beharrezkoa asteazkenetan egitea. Horretaz gain, azken urteetan bere salerosketako funtzioa nolabait galdu egin da eta ganadu-elkarte desberdinek sustatutako erakusketa-izaera hartu du.

Animaliak leku desberdinetatik ekartzen zituzten: Arabatik, Lautadako udalerri desberdinetatik, Barrundia eta Haranatik; Nafarroatik, Ameskoa, Burundi eta Urbasa Menditik; eta Gipuzkoatik beren ganadua San Adriango tuneletik eta Urbiako zelaietatik ekartzen zuten.

Beren aldetik, erosleak Feriara Asturias, Santander, Zamora, Burgos, Aragoi, Valentzia eta beste hainbat lekuetatik joaten ziren. Hala eta guztiz ere, garrantzitsuenak Valentziakoak ziren, nekazaritzako ustiapenerako zaldi eta mandoak erosten baitzituzten.

Zaldi- eta mando-merkatari asko ijitoak ziren, herrira gurdietan iristen zirenak. Tratulari ezagun asko “El Gitano de Marquinez”, “Chino de Acedo” eta Gasteizko Pinedotarrak izan ziren.

Ganadua erosteko tratua feria-barrutian egin ohi zen eta ostatu edo tabernetan ixtea ere ohikoa zen. Tratua hitzez egin eta eskua emanez ixten zen.

Tratulari batzuek mugitzen zuten dirua hainbeste zen ezen lapurretarik ez jasateko kontuz ibili behar zuten. Jakina da tratulari bat ostatu hartzen zuen lekuko jabeek erail zutela irabaziak lapurtzeko asmoz. Horregatik, ohikoa zen ordainketa zatikatua egitea.

Lehen Mundu Gerra bitarte, 1918. urte inguruan, animaliak eta salgaiak garraiatzeko modu gisa kamioia erabiltzen hasi ziren arte, ohikoa zen bisitariek nahiz tratulariek trena erabiltzea. Hala eta guztiz ere, ohikoena ganadua hiribildura oinez eramatea zen.

Ferian eskaintzen ziren salgai desberdinez gain, 1970. urteaz geroztik, nekazaritzako makineriaren eta ibilgailu motordunen erakusketa eta salmenta egin zen.

Ganadu-lehiaketa

1882. urtean ganadu-lehiaketa existitzen dena segurua da. Urte horretako aktek honakoa ezartzen dute:

'' El Ayuntamiento de la Villa de Salvatierra, con el loable propósito de dar un impulso posible a la riqueza pública, fomentando a su vez la mejora y progreso de la ganadería, ha dispuesto celebrar en las próximas feria una exposición de ganados en la que se adjudicarán a juicio del Jurado de los premios que a continuación se expresan…''

Ez dakigu lehiaketa hori urtero egiten zen, baina badakiguna da Feriako asteko astearte eta asteazkenetan egiten zela. XX. mendearen erdialdetik aurrera erakusketa eta sari-banaketa asteartean egiten da.

Lehiaketaren oinarriak aldatu egin dira urteekin, baina beti Arabako animaliak saritu nahi izan dira, nagusiki probintziako izaera zuelako. Eta sariak bost ganadu-motetan banatzen ziren: Zaldiak, mandoak, behiak, ardiak eta txerriak.

Batzuetan, ganadua gaixotzen zuten epidemiek ganadu-mota horren atala bertan behera geratzea eragiten zuten. Hala eta guztiz ere, urte batzuetan osorik utzi behar izan zen bertan behera, adibidez, 1991. urtean, animalia guztiei eragin zien ahoeriaren ondorioz.

Hazi-lehiaketa

1913an, aurreko urtean sukar aftosoen eraginez ganadu-lehiaketa bertan behera utzi izanaren ondorioz, hazi-lehiaketa hasi zen. Horrela, lehiaketa horrek, ganaduarenarekin batera, Feria guztia nabarmentzeko balio izan zuen.

Ospakizunak

Feriak lekuan transakzio ekonomiko ugari egiten zituen jende asko erakartzen zuen eta jarduera horrek Udalari, kobratzen zituen zergen ondorioz, nahiz hiriko bizilagunei onura ekartzen ziren. Horregatik, 1870. urtean hiribildura pertsona gehiago erakartzeko helburuarekin Feriari jai-izaera handiagoa ematea beharrezkoa zela erabaki zuten.

Ospakizunak igande arratsaldean hasten ziren Arrosario Santuaren Prozesioarekin, nahiz eta ohitura hori berriki desagertu den. Astelehen eta asteazken arratsaldean zezen-ikuskizunak egiten ziren. Asteartean eguna ganadu-lehiaketari eskaintzen zitzaion eta gauean su artifizialak erretzen zituzten. Horretaz gain, Feriako lau egunak txistulari, dultzainero, txaranga eta orkestren musikarekin alaitzen ziren. Gauean plazaren batean dantzaldia izaten zen. Eta beste ekitaldi garrantzitsu bat pilota-partidak izaten ziren.

Zezenak

Zezenak garrantzi handia zuten pilota-partidekin batera, feria berriz ezarri zenez geroztik. Zezenketa horien lehen erreferentzia 1860. urtekoa da.

Hasiera-ordua 15:00 eta 16:00ak bitartekoa zen. Behi-korridak Santa Maria plazan egiten ziren, arriskua saihesteko hesitu ondoren. Udal Batzordeko kideentzako tribuna bat ezartzen zen. Ezkutalekuak ere jartzen ziren eta zoladuran hondarra botatzen zuten.

1908an Gobernadore Zibilak korridak debekatu egin zituen eta 1909an berriz ere baimena eskatu zen eta kasu honetan segurtasun-baldintzak betetzen zituen plaza jarri eta toreatzaile profesionalak kontratatzeko baldintzapean onartu zen. Hala eta guztiz ere, arazo hori konpontzen saiatu ziren proiektu ugariren ondoren, zezen-plaza eramangarri bat eraikitzea erabaki zen.

XX. mendean ikuskizuna zezenketen artean oiloak zituen Donibane-zuhaitz bat sartuz aldatu zen eta ardo-iturriak jarri ziren agintarien palkoaren azpian.

Ospakizun horiek egin ezin zirenean zirkoa eta bestelako ikuskizunengatik ordezkatzen ziren.

Pilota

Pilota-partidak festa horietan garrantzi handia izan zuten eta beste feria eta festetako karteletan iragartzen ziren.

Partida horiek astelehen eta asteazkenetan jokatu ohi ziren, goizez nahiz arratsaldez.

Partidetarako hiribilduaren jabetzako tendidu bat muntatzen zen, baina 1870az geroztik, berriz erabili ahal izateko baldintzetako tendidu bat eraiki zen.

Partida horiek herriaren ekonomian defizita eragiten zuten pilotarien prezioaren ondorioz. Horrela, 1952an, Udalak Foru Ogasunari partida horiek eragindako zergak Diru-kutxa Probintzialei ez ordaintzea eskatu zion. Eskaera hori ukatu egin zen.

Pilotariak hasiera batean Bizkaia, Gipuzkoa eta Errioxakoak ziren; baina 1883az geroztik, Pilotariak herriko gazteak ziren eta honakoak gailendu ziren: Aldai, Cerain, Herro eta Garagalza, Araia, Altsasu, Olazaguria, Burunda eta beste hainbat lekutako gazteen aurka jokatuz.

Musika

Musika ez da inoiz faltatu ospakizun guztietan. Goizak Erregearen Atea, Kale Nagusia eta Zapatari kalean zehar ibiltzen zen kalejirarekin hasten ziren. Eguerdiko edo gaueko musika-saioak iragartzeko kalejirak egiten ziren. Era berean, behi-korridak eta Arrosarioaren prozesioa musikaz alaitzen ziren.

Hasiera batean dultzaineroak, danbolindariak eta atabalariak ziren. Beranduago banda eta txarangak kontratatzen hasi ziren. Eta XX. mendean udal banda eta txistulariak ziren kaleak alaitzearen arduradun, txaranga eta dultzaineroekin batera. Gaur egun, gazte-taldeak dira txarangak kontratatzeaz arduratzen direnak.

Dantzaldia igandean eta astelehenean egiten da Santa Maria plazan, asteartean eta asteazkenean San Joan plazan eta ostegun arratsaldean Santa Marian eta gauean San Joanen. XIX. mendean gaueko 11ak arte irauten zuten, nahiz eta beranduago ordutegi hori luzatzen joan den, eta gaur egun gaueko ordu txikiak arte luzatzen dira.

Herri Kirolak

Aurrez aipaturiko ospakizunez gain, tradizionala da Herri Kirolen erakusketa egitea, idi-proba, sokatira, aizkolariak, harri-jasotzaileak, etab.

Idi-probak Feriako astearte goizetako urteroko ospakizuna da, horretarako San Jorge auzoan kokatutako Plazan. Plaza horiek luzeran 28 m izan ohi dituzte eta idi batek edo bik 1.500 kilogramotik 4.500 bitarteko bloke bat herrestatzen dute. Idiak akulari deituriko gizon batek zirikatzen ditu. Lehiaketan harria denbora jakin batez herrestatu behar da (normalean ordu erdi) pistaren mutur batetik bestera joanez, eta itzuli gehien egiten duenak irabazten du.