Plazak

Lehen, hiriko orube edo lursail bezala definitzen ziren, baina, askotan, sarreren zabaluneak baino ez ziren, elizen eta bide-elkarguneen inguruetan.

 
Gaur egungo plazek ez dute Erdi Aroko plazen inolako itxurarik. Asteko merkatua onartu izanak sarrera nagusietan eta bi parrokia nagusien aldamenean bi plaza sortzea eragin zuen.

Tradizionalki asteko merkatua honela banatzen zen: Santa Maria Plazan ale-merkatua egiten zen, Mojen Plazan eta Simon Martinez Abaden Plazan ganadu-merkatua zegoen, eta San Joan Plazan hainbat produktu saltzen ziren. Gaur egun asteartetako merkatua San Joan Plazan bakarrik egiten da.

Olbeak Gaztelako hiribilduen ezaugarri ziren Erdi Aroan, bereziki Feriak eta Merkatuak ohikoak ziren herriguneetan. Horien funtzioa bizilagunak eguraldi txarretik babesteko espazioa eskaintzea zen. Hiribilduko karrerape horiek, olbea ere deiturikoak, XVI. mende amaierakoak dira.

Santa Maria Plaza

Jatorrian Santa Maria parrokiaren eta Madura Atearen artean zegoen. Agiri bat badago plazaren inguruko eraikinetako karrerapeez hitz egiten duena. Madura Atetik gertu Santa Maria Jauregia deituriko eraikin bat zegoen eta hori existitu zenaren erreferentziak agiri desberdinetan ageri dira. Etxe horren 1725eko helburua tropen kuartel bezala gaitzea zen eta gordetzen diren azken datuak 1820ko eta 1930eko hamarkadetako data dute eta kuartel horrentzako erreformez hitz egiten da.

Santa Mariako gaur egungo plazak jatorria 1799. urtean du eta merkatuen garapena eta erosotasuna hobetzeko karrerapeak zituen plazatxo bat ezartzeko helburuarekin egin zen. Okupatzen duen espazioa Kale Nagusiaren eta Harategi kalearen arteko Erdiko parrokian dago eta horretarako toki horretan zeuden bi baratze eta etxe bat erosi ziren.

Plaza horretan bi karrerape daude, bata iparraldean eta bestea hegoaldean eraikuntza desberdinekin. Plazaren iparraldean dagoen karrerapeak etxearen fatxadaren hormatala du euskarri. Aldiz, hegoaldean dagoenak ez du etxea euskarri. Hori etxearen jabeak hormatal hori mehelin-horma bezala erabiltzeko baimena eman izanaren ondorio da.

San Joan Plaza

Parte Zaharraren hegoaldean dago, izen bereko elizaren aldamenean eta Errege Ateko sarreran. Plaza horren elementurik adierazgarrienak mendebaldean eta Zapatari kalearen lehen zatian dauden karrerapeak dira. Karrerapea kanpoaldera irekita dagoen espazio estalia da, lehen solairuak irteterakoan eragiten duen hegada batetik sortzen dena. Karrerapeak zurezko zutoinekin, atal poligonal eta zirkularreko harrizko zutabeekin eutsita daude, eta azken garaietan hormigoizko pilareengatik ordezkatzen dira.

Karrerape horien jatorria asteko merkatua izan zen, eguraldi txarretik babesteko sortuak baitziren. Plaza horretako gaur egungo karrerapeak XVII eta XIX. mendean eraiki ziren, gutxienez pertsona bat zaldi gainean pasa ahal izateko adinako altuerarekin eraiki ere.

Karrerapeek osatzen dituzten etxeetariko bitan, 4 eta 8. zenbakietan, agerian geratzen da bere fundatzaileen kaparetasuna bertan erakusten diren eskudeteen bitartez.

7. zenbakian karrerapeko pilareak bi zatitan banatzen duen elizatari bikoitzagatik ordezkatzen dira. 6. zenbakian zutabe oktogonalak kiribildura eta arrosekin dekoratuak daude.

Etxe horietariko askok beheko solairuetan artisautzako eta merkataritzako dendak zituzten. Gaur egun espazio horiek oraindik ere helburu bererako erabiltzen dira.

Zapatari kalearen hasieran dauden karrerapeak, ekialdean, askoz ere apalagoak dira irudi plastikoan nahiz egituran.